Tutunamayanlar Hakkında Düşünceler

Tutunamayanlar hakkında söylenmesi elzem olan ilk şey, kitabın internette atfedilen sahte alıntılardaki gibi cıvık ve yapmacık bir aşk romanı olmadığıdır. Bunun altını önemle çiziyorum. Misal: ‘’Elimde değil Olric. Ne efendimiz? Elleri Olric, elleri…’’ gibi yaygınlaşan söz ve türevleri bulunmuyor. Oğuz Atay kitabını şu sözlerle özetlemiştir:

''... bu kitap ne ciddi kavgaların, ne büyük ve yaygın sıkıntıların, ne de ezilen insanların romanıdır; bu kitap, mustarip bir ruhun iç çekişlerinin romanıdır. Sizlere hizmetten şeref duyan yayınevimiz iftiharla sunar: Tutunamayanlar.'' (s.559)

Kitabın temel konusuna kısaca: Turgut Özben’in, intihar eden dostu Selim Işık’ın yazdıkları ve arkadaşlarının anlattıkları aracılığıyla intihar nedenlerini çözümlemeye çalışması diyebiliriz. Bu çaba içerisinde Turgut aynı zamanda kendini aramakta ve gitgide Selimleşmektedir. Bu sebeple kitapta olaydan çok psikolojik tahliller önem kazanmaktadır.

Sahiden baksanıza; eşyanın kutsandığı, dostluğun, sevginin sahteleştiği bir düzen bu. Dayatılan sınırların içerisindeyiz. Birbirimizin aynısı olmaya zorlanıyoruz. Dilediğimizce yaşamak istiyor fakat yaşayamıyoruz. Kalıplaşmış normlar buna izin vermiyor, öz benliğimizi bulamıyoruz. Selim gibi, herkesin dilediğince yaşadığı o ‘’uzak ülkenin’’, ‘’hürriyetin’’ özlemini çekiyoruz. İşte, Oğuz Atay’ın deyimiyle ‘’tüm tutunamayanların bileşkesi’’ olan Selim Işık’ın intiharı da aslında bu sahte düzene bir başkaldırı niteliği taşıyor. Yani bir bakıma Selim, bireyin başkalaştırıldığı ve düzenin öznesi hâline getirildiği bu kafeste, küçük-burjuva değerlerini reddediyor ve kendisinin öznesi olma sürecini ölümüyle tamamlıyor. Kısaca, kendini hiçlikle var ediyor.

"Camus'nün 'Ontolojik mesele yüzünden ölen kimseye rastlamadım' sözünü okuyunca: 'Biri bu yüzden ölmeli, intihar etmeli,' diye bağırmıştı. Ona kimsenin soyut düşünceler nedeniyle kendini öldürmediğini söyledim. Benim de Camus gibi bir ahmak olduğuma karar verdi." (s.359)

Turgut ise apayrı… O, kitabın başında tipik konformist insan modeli olarak karşımıza çıkıyor. Eşi ve iki çocuğu var, mühendis… Mutlu yaşamlarında küçük-burjuva ayinlerini tekrarlıyorlar. Velhasıl sıkıcı bir hayat. Fakat sonrasında Selim’in intiharıyla tüm dengeler alt üst oluyor. Turgut’un ömrünce kaçtığı sorular su yüzüne çıkıyor. Hazırlıksız yakalandığı için ne kadar dirense de öznesi hâline geldiği düzeni sorgulamaktan kendini alıkoyamıyor. 

''Ben aşağılık sahtekârın biriyim. Kendime bile sahtekârlık ediyorum; dolandırıyorum kendimi. Duvarı yumrukladı; elini acıttı. Daha beter ol sahtekâr ruh!'' (s.99)

Sonra Turgut, Selim’in intiharının nedenlerini anlamak için harekete geçiyor; Selim’in yazdıklarını buluyor, kendisiyle hiç tanıştırmadığı arkadaşlarıyla görüşüyor. Bu şekilde Süleyman Kargı, Metin, Esat ve Günseli ile tanışıyor. Her birinin anlattıklarında Selim’in farklı bir yönü var ve Turgut, Selim’i anladıkça kendi öz benliğine yakınlaşıyor. Olric buna bir örnek. O, aslında Turgut’un bölünmüş kişiliğini temsil ediyor. Çünkü Turgut ne kadar bu yoz düzenin anlamsızlığını kavrayıp ontolojik sorunlarla boğuşsa da bir yanıyla küçük burjuva yaşamının maddi boyutunu sürdürmeye devam ediyor. Yani tam bir açmazın içerisinde.

"Bütün rüyalar artık birbirine karışıyor Olric. Düş ve gerçek arasındaki çizgi siliniyor." (s.388)

Mutlak kopuş ise Selim’in intihar mektubundan sona gerçekleşiyor. Akabinde Turgut bir sabah iş yolculuğu bahanesiyle yollara düşüyor ve Selim’in intiharından kısa bir süre önce tutmuş olduğu günlüğü okumaya başlıyor. Galiba kitabın en değerli noktalarından biri de buydu. Kilitlendim kaldım. Esat’ın Selim’i anlattığı bölümden sonra, ikinci kez, günlüğünü okurken Selim’in yalnızca bir kitap karakteri olmadığından emin oldum. Çünkü Selim şaşırtıcı ölçüde gerçek.

Sonrasında da zaten Türk Tutunamayanları Ansiklopedisi ile tanışıyoruz. Orada da çeşit çeşit tutunamayanlarımız var. Bu tutunamayanların her biri Selim’den parçalar taşıyor. Selim, kendisini ve Süleyman Kargı’yı da bu ansiklopediye eklemiş. Turgut, Selim yaşıyorken bir tutunan olduğu için bu ansiklopedide yer almıyor. (Ama sonda kendini ekliyor) En sonunda da Turgut, Olric ile birlikte trenden trene binip Anadolu’da istasyon istasyon gezerek yeni bir yolculuğa başlıyor ve deliriyor; kendini yazıya veriyor. Yazdıklarını da trende tanıştığı bir gazeteciye gönderiyor. (bknz. Sonun Başlangıcı, s.17) Bu şekilde de Tutunamayanlar ortaya çıkıyor. Bence Turgut’un yollara düşmesi aslında fiziksel boyuttan çok kendi içine yaptığı bir yolculuğu temsil etmekte. Tıpkı Tezer Özlü’nün Yaşamın Ucuna Yolculuk kitabında olduğu gibi… Bitimsiz bir arayış, bitimsiz bir devinim.

''(...) beni bir gün unutacaksan bir gün bırakıp gideceksen boşuna yorma derdi boş yere mağaramdan çıkarma beni alışkanlıklarımı özellikle yalnızlığa alışkanlığımı kaybettirme boşuna tedirgin etme beni (...)'' (s.473)

''Anlamıyorsun, derdi. Bütün bu yazdıklarım uydurma. Aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemiyorum. Alışılmış kalıplar içinde bocalıyorum. Kalıbım yok benim: biçimsiz bir şeyim ben. Eriyip dağılıyorum yazarken. Olmuyor. Bana uzak gelen yaşantıları düzmece bir biçimde anlatmaya çalışıyorum.'' (s.452)

Aslında Turgut delirerek mutlak bir özgürlüğe erişiyor ve özneleşme süreci de tamamlanmış oluyor. Fakat tamamladı diye de değişim ve gelişim sona ermiyor elbette. Çünkü hayattaki her şey bir devinim hâlindedir. Zaten hayat, sadece hayat olarak bakınca ne anlam içeriyor ki?

Mesela Schopenhauer bunu Hayatın Anlamı kitabında da belirtmiştir. Sözgelimi tepeden aşağı koşan bir adamın bir anda durursa düşecek olması gibi biz de hayatı devinimle ayakta tutmaktayız. Çalışarak, okuyarak, yazarak, gezerek vesaire… Bu eksende yolculuğun sürmesi ve Turgut’un bilinmeyene karışması, öz benliğine erişmesine karşın dinamizmin bitmediğini simgelemektedir kanımca. Bunun yanı sıra Selim-İsa özdeşliğini ve Selim’in dünyaya ikinci kez gelişi vurgusunu ele alırsak, Turgut Selimleşerek ikinci gelişi temsil ediyor da olabilir…

''Akıldan uzaklaşmak istiyorum. Aptalca duygulanmaktan korktuğum için çevremi akılla doldurmuşum.'' (s.599)

''Son nefesimde bile, öyle bir kıyamet koparırım ki bana acıdıkları için pişman ederim herkesi.'' (s.624)

Gördüğünüz üzere aslında bu özneleşme süreci iki şekilde sergileniyor: İntihar ve delilik. Selim hayatını, Turgut ise aklını kaybederek özneleşiyor. Bu da mutlak bir özgürlüğü simgeliyor olsa gerek. Örneğin varoluşçu felsefe, varoluş özden önce gelir mantığıyla bireyin seçimleriyle özünü inşa edeceğini, bunun da sorumluluğa yol açacağını söyler. İnsanın başlangıçta bir özü olmadığı görüşüne ben de katılıyorum. Fakat gerçekten de seçimlerimiz kendimizi gerçekleştirme ve özneleşme sürecinde yeterli midir? Gerçekten istediğimizce yaşayıp istediğimiz kişi olabilir miyiz? Seçimlerimizde ne kadar özgürüz? Seçim dediğimiz, her anlamda bizlere sunulanlardan bir tercih yapmak ise bu ne ölçüde ‘’bizim’’ seçimimizdir? Dört bir yanımız toplum, sistem, aile, okul, iş… baskılarıyla kuşatılmamış mı? Aldığımız her nefeste, attığımız her adımda başımıza sorgu yargıcı dikilmiyor mu?

‘’…demek her taraftan kuşatmışlar beni. Demek her an izliyorlar beni. Her yaptığımı biliyorlar. Karşılarına alıyorlar: dün saat ikiden dörde kadar neredeydiniz? Ne hakla bana karışıyorsunuz?’’ (s.329)

"... seni, senden başka türlü bir insan yapmak isteyenlerin arasına düşmüşsün." (s.387)

Nasıl piyasadaki firmalar kâr maksimizasyonu mantığıyla hareket ediyorsa, neoliberal düzende de bireyler birer ‘’homo economicus’’ hâline getirilmeye, fayda maksimizasyonu aşılanmaya çalışılıyor. Burada salt parasal açıdan değil de geniş açıdan bakarsak insan yaşamının her alanına fayda maksimizasyonunun sirayet edilmeye çalışıldığını görebiliriz.

Düşünsenize, neden çocuk yaştan itibaren biteviye rekabete mahkûm bırakılıyoruz ve neden bunun insanın ‘’doğası gereği’’ olduğu aşılanıyor? Neden salt kendi çıkarımıza bakmak ve gerisine karışmamak normalmiş gibi dayatılıyor? Sürer durumu korumak için elbette. Doğ, büyü, yaşama yalnızca hizmet et, sonra öl. Ama sakın bizi sorgulama, böyle geldi böyle gidiyor işte, sen çıkarına bak. Daha fazla para ve mülk hırsıyla yanıp tutuş, çalış ama çalıştığını bizlere kazandır. Bak, her şeyin son modeli kullanılıyor; kredi çek ve sen de al, sonra sosyal medyada paylaşıp egonu tatmin et. Yaşamı bir fotoğraf karesine sığdırıp mutlu ve sahte gülücükler yağdır. İyi, güzel ama bu mudur ‘’yaşamak’’?

''Yaşamamaktan yoruldum,' diyordu.'' (s.449)

‘’Kitap okuyamamak düşüncesi beni korkutuyordu.’’ (s.599)

Özgür olduğuna inandırılan bireyin rekabete dayalı bir düzen içerisinde debelenip durması ve öz benliğini yitirerek düzenin öznesi olması ortalama yetmiş yıl süren yaşamda ne anlam ifade ediyor ki? Yetmiş yıllık bir hiç. Özneleşemeyen kesimin büyük bir çoğunluğu da pişmanlığına rağmen hiçbir şeyi farklı yapmazdı, bu da bir gerçek. Bütün bunlar cevabı bilinen sorulardır belki de. Selim de koca yirmi sekiz yıl boyunca hayata oyunlarla katlanıp sonunda oyunlarında bile kendine mesken bulamayınca hayata resti çekmedi mi? Turgut da bu anlamsızlığın ayırdına varıp Selimleşerek delirmedi mi? İnsan, aklının diktatörlüğünden dahi kurtulamadıkça nasıl özgür olabilir ki?

''Ben, sadece namuslu olmakla övünen kişiyi adamdan saymıyorum; toplumu iyiye, güzele götürmek için kendi gibi namuslu insanlarla birlikte bir çaba harcamamışsa, çevresindeki uygunsuz gidişe başkaldırmamışsa, o kişi namussuzdur benim için.'' (s.98)

''Bir gün bütün değer yargıları değişecek ve yargılananlar yargıç, eziyet edenler de suçlu sandalyesine oturacaklardır ve onlar o kadar utanacaklar, o kadar utanacaklardır ki utançlarının ve suçlarının ağırlığı yüzünden ayağa kalkamayacaklardır.'' (s.222)

İşte, kimimiz mutluluğu parada, eşyada, yani Oğuz Atay’ın şiddetle yerdiği küçük burjuva ‘’nimet’’lerinde buluyor; kimimiz ise Selim gibi başkalaşmayı reddediyor, tutunamıyor ve kitaplara sığınıyor. Bu kişiler onun gibi çocukluktan itibaren ötekileştirilip ‘’anormal’’ olarak yaftalanıyorlar. Sonra yazmayı deniyor ama yine Selim gibi dilin yetersizliğinden yakınıp kendilerini kendilerine anlatacak yeni bir dil arayışı içerisine giriyorlar. Bu canlı türünün nadiren anlattığı görülüyorsa da anlatınca pişman oluyor ve kendilerini ele vermekten korkarak kendi içlerine gömülüyorlar. Çünkü kimsenin birbirini dinlemediğini ve anlatmanın beyhudeliğini görüyorlar. Ne eski ne çağdaş kelimeler ne İngilizce ne Almanca ne anlamsal ne sözcüksel dil sapmaları onlara çare oluyor. Çünkü onlar, Selim Işık gibi ‘’anlatmadan anlaşılmaya âşıklar’’, ‘’çalınca hiçbir şey sormadan açılacak bir kapı’’ tahayyül ediyorlar. Herkesin istediği gibi yaşayabileceği ‘’o uzak ülkenin’’ hasretiyle dolup taşıyorlar. Nitekim hep tehlikeli oyunlarla yaşıyor tutunamayanlar…

''Normal bir insan olmaya zorladılar, bana boş yere vakit kaybettirdiler. Olmayınca da anormal dediler.'' (s.612)

''(...) okusaydınız kirli sokakları yosunlu duvarları çarpık taşlı binaları severdiniz tanışmadan severdiniz insanları onları birbirine benzemedikleri halde bir yanlarıyla derinde bir yerde aynı olduklarını görürdünüz beni dinlemeyeceksiniz biliyorum beni unutacaksınız geriye kuru bir gürültü kalacak benden (...)'' (s.472)

"Herkes istediği kadar koşsun. Beni anlayacak insan, oturduğum yerde de beni bulur. Oturacağım ve bekleyeceğim." (s.426)

‘’Büyümek, yalnız tutunanlara gerekli.'' (s.122)

***

Tutunamayanlar, Türk Edebiyatında gerek yazım tekniğiyle gerek içeriğiyle yerleşik değerlere eşsiz bir başkaldırı örneği. Kitapta nazım-nesir; hece-aruz-serbest ölçü; oyun, deneme, şiir… aklınıza gelebilecek her şey katmerleniyor. Üstelik birbirinden bağıntısız gibi görünen konular da ironik ve mizahi bir dille harmanlanarak eninde sonunda kitabın temel izleğine, ontolojik sorunlara, dayandırılıyor. Bu dili kitabın ağırlıklı bir bölümünde hissetsek de en belirgin şekilde Şarkılar ve Süleyman Kargı’nın (aslında Selim’in) açıklamaları kısmında hissediyoruz. Mesela Dandini Dandini Dastana ninnisinin kitaptaki öyküsü, Ortu Alga Bölgesinde yapılan kazılarda Bilig Tenüz yazıtlarının bulunması, Düzgen Silik ve diğerleri çok özgündü. Aynı zamanda bu bölümlerde toplumsal, siyasi ve kültürel hicivler fazlasıyla yoğundu.

Bunun yanı sıra kitapta birçok metnin parodi ve pastişi yapılmış. Kitap; tarihi karakterlere, olaylara vesaire göndermelerle dolu. Fakat sonraki bölümlerde giderek lirik bir hâl alıyor. Bilhassa Esat’ın, Günseli’nin konuşmalarında yahut Selim’in günlüğünde mizahi ve ironik dil neredeyse hissedilmiyor. Bunun yanı sıra kitapta belirli bir düzenden söz etmek mümkün değil. Bazen her şey iç içe giriyor, girift bir hâl alıyor. Özellikle Günseli’nin Turgut’a Selim’i anlattığı, yer yer Turgut’un devraldığı o upuzun noktalama işaretsiz bölüm… Bu sebeple Tutunamayanlar’ı anlamak için yoğun bir dikkat gerekiyor. Fakat şunu da belirtebilirim ki kendi içinde ötekisiyle sık sık muhabbet edenler, kitabın akışına sürüklenmek ve anlamak konusunda zorluk yaşamayacaklardır. Hatta belki kimileri de okurken kendilerini susturup öz ben’leriyle buluşmuştur.

Kitabı okumanızı şiddetle öneririm. Fakat Tutunamayanlar’a geçmeden önce Oğuz Atay’ın Korkuyu Beklerken gibi diğer kitaplarıyla tanış olmanız daha iyi olacaktır.

‘’Tutunamayanların romanı hiç biter mi?’’ (s.720)

Şiirle kalın.